Tarixi qaynaqlarda Xəzər adı altında tanınan türk boylarının azər türkləri ilə əlaqəsindən danışmaq üçün öncə Xəzər dövləti və onu quran boylar, ölkənin hüdudları, onların qonşuları ilə olan münasibəti haqqında bəzi məlumatları burada, ötəri də olsa, nəzərdən keçirmək lazım gəlir. Çünki müxtəlif tarixlərdə xatırlanan xəzər boyları haqqındakı məlumatlar min ildən artıq bir dövrü əhatə edir və belə böyük zaman kəsiyində onların yayıldığı ərazilərin zaman-zaman dəyişdiyini nəzərə almayan bəzi Orta əsr salnaməçiləri və son iki əsrdə xəzər məsələsi ilə məşğul olan bəzi alimlər müəyən yanlış fikirlər söyləmişlər. Hətta, vaxtilə ayrı-ayrı alimlər xəzər boylarını abxaz, gürcü, erməni (hay), osetin, fin, rus və başqa xalqlara aid etmişlər, ancaq xəzər problemi dərindən öyrənildikcə tarixi gerçəklikdən uzaq olan belə fikirlər gündəlikdən çıxmışdır, lakin xəzərlərin türk olması artıq şübhə doğurmasa da, onların hansı türk dialektində danışması və ilkin yurdu barədə mübahisələr hələ də davam edir.

Maraqlı burasıdır ki, tarixən xəzərlərlə yalnız dolayı yolla əlaqəsi olan millətlər özlərini Xəzər dünyasına bağlamaq istədikləri halda və xəzər məsələsi ilə rus, macar, yəhudi və digər alimlər məşğul olduğu halda, birbaşa qədim Azərbaycandan çıxan və adaşı azərlərlə eyni kökdən olan xəzərləri azər alimləri öyrənmir, Türkiyədə nəşr olunan bir-iki kitab istisna olmaqla, Orta Asiya türkoloqları da xəzər probleminə laqeyd yanaşırlar. Bunun nəticəsidir ki, bu gün Azərbaycanda on ziyalıdan doqquzunun nə xəzərlər, nə də Xəzər dövləti haqqında təsəvvürü belə yoxdur. Əlbəttə, bu vəziyət əsasən sovet təhsil sisteminin xəzər məsələsi üzərinə qoyduğu tabunun nəticəsidir, çünki vaxtilə məktəblərdə tədris olunan SSRİ tarixi proqramına uyğun tarix dərsliyində Xəzər dövləti haqqında bir neçə cümlə ilə ötəri məlumat verilirdi, Azərbaycan tarixi də xəzərləri yalnız ölkəmizə basqınlar edən vəhşi köçərilər kimi təqdim edirdi. Əslində, həmin proqramları tərtib edənləri də anlamaq lazımdır, çünki həqiqəti yazsaydılar, Xəzər dövlətinin tarixi fonunda rusların «dövlətçilik tarixi» çox cılız görünərdi.

Xəzər dövləti güclü olduğu dönəmlərdə onun hüdudları indiki adları ilə desək, batıda Azov dənizi, Krım və Dnepr çayı, quzeydə Kiyev, Kazan şəhəri, doğuda Volqa çayının doğu yaxaları, güneydə Dağıstan və Qafqaz dağları idi. Bəzi dövrlərdə isə güneydə Azərbaycanın bir çox bölgəsi də Xəzər dövlətinə tabe olmuşdur. Başqa-başqa etnik tərkibli əhalidən ibarət olan belə böyük əraziləri əsrlərlə nəzarət altında saxlamaq olduqca çətin idi, lakin xəzərlərin hərbi manevr bacarığı o qədər qüvvətli idi ki, tabeliyində olmayan xalqlardan da bac alırdı. Hətta Bizans və İran kimi imperiyalar da Xəzər xaqanlığına vaxtaşırı xərac verirdi. Təsadüfi deyil ki, Xerson tarixini tədqiq edən S.S.Boquş hələ keçən əsrin əvvəlində bu sözləri deyirdi: «Xəzərlərin hökmranlığı bir neçə əsr Kaspi və Qara Dənizdən Baltik dənizinə qədər duyulmuşdur».

Əsrlərlə davam edən İran-Bizans müharibələri əsas tranzit yolların Xəzər dövləti ərazisindən keçməsinə səbəb olduğundan İran, Hind və Çindən Avropaya gedən yollara xəzərlər nəzarət edir, İpək yolundan əldə etdikləri çoxlu vergi rüsumundan muzdlu əskərlərdən ibarət böyük ordu saxlaya bilirdilər. Ölkədə çoxlu yaşayış məskəni və şəhərlər salınırdı. Tarixçilər bunların sırasında İtil, Səməndər, Biləncər, Sarkel, Kerç, Suvar, Bulqar, Baqandı və başqa şəhərlərin adını çəkir. Bəzi şəhərlərin adı yazanın dilindən asılı olaraq, fərqli verilir. Məsələn, Tamatarxa (yunan) – Tmutarakan (rus). Bəzən də şəhərin adı yazılan dilə kalka şəklində tərcümə edilir; VIII əsrdən Xanbalık adlanan əvvəlki Saraşen (ağ qala) şəhəri ərəbdilli mənbələrdə al-Bayda (ağ şəhər) kimi verilmişdir.

daha ətraflı...